Soomaaliya waxay gashay saacado siyaasadeed iyo amni oo aad u xasaasi ah. Villa Soomaaliya waxaa ka soo baxaya go’aammo la sheegay in aysan jirin meel dib looga laabto. Ra’iisul Wasaare Xamza Cabdi Barre wuxuu gaaray Laas Caanood, safar fariintiisu ka weyn tahay munaasabadda loo tegay. Dhuusamareeb waxaa ka soo yeeray baaq bannaanbax, halka gobolka Hiiraan uu ka socdo dagaal culus oo ay cirka ka taageerayaan duqeymo.

Su’aasha weyn waxay tahay: afartan arrimood ma yihiin dhacdooyin kala go’an, mise waxay muujinayaan in Soomaaliya ay isku mar gashay dagaal siyaasadeed, loollan doorasho iyo marxalad amni oo cusub?

Kusoo dhowaada SIRTA MEEDIA.

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa la sheegay inuu qaatay go’aammo adag oo ku saabsan jihada siyaasadeed ee dalka, dhammaystirka Dastuurka Qaranka iyo hannaanka doorashooyinka.

Wararka laga helayo madaxtooyada ayaa sheegaya in la-taliyayaasha ku dhow madaxweynaha ay kula taliyeen inuusan u tanaasulin mucaaradka, isla markaana uu sii ambaqaado qorshaha uu doonayo in dalka lagu gaarsiiyo doorasho qof iyo cod ah.

Talooyinka la siiyay madaxweynaha ayaa la sheegay inay ku dhisan yihiin aragti ah in dib-u-gurasho siyaasadeed xilligan ay dhaawici karto awoodda dowladda, isla markaana ay mucaaradka siin karto fursad ay ku xannibaan qorshayaasha wax-ka-beddelka Dastuurka iyo nidaamka doorashooyinka.

Madaxweyne Xasan Sheekh waxaa hadda horyaalla laba waddo oo mid walba ay ka dhalan karto xaalad siyaasadeed oo culus.

Waddada koowaad waa inuu sii wado qorshihiisa, xitaa haddii mucaaradku diido ama uu abaabulo cadaadis siyaasadeed.

Waddada labaadna waa inuu oggolaado wada-hadal iyo tanaasul cusub oo dib loogu eegayo qodobbada ay dhinacyadu isku hayaan.

Hase yeeshee, xogta hadda soo baxaysa waxay tilmaamaysaa in madaxtooyadu u muuqato inay dooratay waddada koowaad.

Taasi waxay ka dhigan tahay in madaxweynaha iyo kooxdiisa siyaasadeed ay rumeysan yihiin in dhammeystirka Dastuurka iyo hirgelinta doorashada qof iyo cod ay yihiin arrimo aan mar kale dib loo dhigi karin.

Soomaaliya muddo dheer ayay ku jirtay nidaam doorasho dadban oo awoodda siyaasadeed ay door weyn ku leeyihiin odayaasha, madaxda maamul-goboleedyada, siyaasiyiinta iyo ergooyinka la soo xulo.

Hirgelinta doorasho qof iyo cod ah waxay beddeli kartaa qaabkii awoodda loo kala heli jiray, waxayna abuuri kartaa kooxo siyaasadeed oo cusub iyo kuwo lumin kara saameyntii ay hore u lahaayeen.

Halkaas ayaana laga fahmi karaa sababta ay arrintani u noqotay dagaal siyaasadeed oo adag.

Mucaaradka qaarkood waxay ku doodaan in doorasho qof iyo cod ah aan lagu geli karin iyadoo aysan jirin heshiis siyaasadeed oo ballaaran, amni dalka oo dhan ka jira iyo sharciyo ay dhinacyadu ku qanacsan yihiin.

Dhanka kale, dowladda ayaa u muuqata inay aaminsan tahay in heshiis aan dhammaad lahayn la sugo uu dalka ku sii hayn karo nidaamkii hore ee doorashooyinka dadban.

Go’aanka Xasan Sheekh haddii uu sida la sheegay u sii adkeysto, wuxuu abuuri karaa isbahaysiyo cusub oo siyaasadeed, shirar mucaarad iyo cadaadis ka yimaada dhinacyo gudaha iyo dibadda ah.

Waxaase sidoo kale suuragal ah in madaxweynuhu ku xisaabtamayo in mucaaradku uusan lahayn hal hoggaan, hal qorshe iyo mowqif mideysan oo awood u leh inuu joojiyo mashruuca madaxtooyada.

Iyadoo indhaha siyaasadda ay ku jeedaan Villa Soomaaliya, Ra’iisul Wasaare Xamza Cabdi Barre ayaa gaaray magaalada Laas Caanood ee xarunta maamulka Waqooyi Bari.

Safarka Ra’iisul Wasaaraha ayaa la xiriira ka qaybgalka dabbaaldegga sanad-guurada maamulka Waqooyi Bari, balse socdaalkani wuxuu xambaarsan yahay fariin siyaasadeed oo aad uga weyn munaasabadda lagu sheegay.

Tagitaanka Xamza Cabdi Barre ee Laas Caanood wuxuu muujinayaa sida dowladda federaalku u doonayso inay u adkeyso xiriirkeeda maamulka Waqooyi Bari.

Waa safar sheegaya in Muqdisho ay maamulkaas u aragto qayb muhiim ah oo ka mid ah nidaamka federaalka iyo siyaasadda mustaqbalka dalka.

Laas Caanood waxay sannadihii ugu dambeeyay ahayd meel ay ka dhaceen dagaallo, kacdoon bulsho, loollan maamul iyo isbeddello siyaasadeed oo waaweyn.

Bulshada deegaanka ayaa soo martay marxalad aad u adag, waxaana halkaas ka dhashay maamul doonaya inuu cod iyo matalaad rasmi ah ku yeesho hannaanka federaalka Soomaaliya.

Joogitaanka Ra’iisul Wasaaraha wuxuu taageerayaasha maamulka Waqooyi Bari siinayaa sawir ah in dowladda federaalku garab taagan tahay.

Dhanka kale, safarkan waxaa si dhow ula socda dhinacyada siyaasadeed ee arrinta Laas Caanood iyo deegaannada ku dhow ku leh dano iyo mowqifyo kala duwan.

Waxaa la isweydiinayaa tallaabada xigta ee dowladda federaalka.

Maamulka Waqooyi Bari ma heli doonaa awood, miisaaniyad, matalaad siyaasadeed iyo kaalmo amni oo ka ballaaran intii hore?

Mise safarka Ra’iisul Wasaaruhu wuxuu ku ekaan doonaa fariin siyaasadeed iyo ka qaybgal munaasabad?

Jawaabta su’aalahaas waxay soo bixi doontaa marka la arko heshiisyada, go’aammada iyo qorshayaasha ka dambeeya socdaalka.

Laakiin hal arrin ayaa muuqata: dowladda federaalku waxay doonaysaa inay muujiso in Laas Caanood iyo maamulka Waqooyi Bari aysan ka baxsanayn xisaabta siyaasadda Muqdisho.

Inta uu Ra’iisul Wasaaruhu ku sugnaa Laas Caanood, xiisad kale ayaa ka soo baxday magaalada Dhuusamareeb ee xarunta Galmudug.

Hoggaamiyaha Urur-siyaasadeedka Tawfiiq, Sheekh Shaakir, ayaa guddiga doorashooyinka Galmudug ku eedeeyay in musuqmaasuq iyo wax-is-daba-marin ay ka dhaceen doorashooyinkii degmooyinka.

Sheekh Shaakir wuxuu sheegay in natiijooyinka lagu dhawaaqay aysan ka tarjumayn codadka iyo rabitaanka shacabka, wuxuuna taageerayaashiisa ugu baaqay inay dhigaan bannaanbaxyo looga soo horjeedo natiijada doorashada.

Baaqa bannaanbaxu wuxuu xaaladda ka saaraya khilaaf lagu xallin karo qolal siyaasadeed, wuxuuna u wareejinayaa waddooyinka iyo fagaarayaasha.

Marka muran doorasho uu isu beddelo bannaanbaxyo, waxaa sare u kacaya culeyska saaran maamulka iyo guddiga doorashooyinka.

Taageerayaasha Sheekh Shaakir waxay doonayaan in dib loo eego natiijada iyo habkii loo maamulay doorashada.

Dhinaca kale, maamulka Galmudug waxaa laga sugayaa inuu si cad uga jawaabo eedeymaha la soo jeediyay, si looga hortago in muranku isu beddelo qalalaase siyaasadeed ama amni.

Sheekh Shaakir ma aha siyaasi ku cusub Galmudug.

Wuxuu muddo dheer qayb ka ahaa awoodda siyaasadeed iyo tan diimeed ee deegaannada dhexe, wuxuuna taageero ku leeyahay qaybo ka mid ah bulshada.

Sidaas darteed, baaqiisa lama arki karo hadal sahlan oo la iska indho-tiri karo.

Haddii bannaanbaxyadu billowdaan oo ay ku fidaan degmooyin kala duwan, maamulka Galmudug waxaa ku adkaan karta inuu muranka ku soo koobo natiijada doorashooyinka degmooyinka.

Waxay arrintu isu beddeli kartaa dood ku saabsan kalsoonida guddiga doorashooyinka, awood-qaybsiga, maamulka degmooyinka iyo mustaqbalka siyaasadeed ee Galmudug.

Waxaa muhiim ah in la xusuusto in doorashooyinka hoose ay saldhig u yihiin cidda maamusha degmooyinka, ilaha dhaqaalaha iyo abaabulka siyaasadeed ee doorashooyinka waaweyn.

Taasi waa sababta tartanka degmooyinku mararka qaarkood uga kululaan karo tartanka xilalka sare.

Dhinac kasta wuxuu ogyahay in qofka maanta gacanta ku dhiga gole deegaan ama maamul degmo uu berri yeelan karo saameyn ka ballaaran.

Iyadoo siyaasadda ay ka kacsan tahay Muqdisho, Laas Caanood iyo Dhuusamareeb, dagaallo culus ayaa ka socda deegaanka Teedaan oo u dhow degmada Mahaas ee gobolka Hiiraan.

Dagaalka ayaa u dhexeeya Ciidanka Qaranka Soomaaliyeed iyo kooxda Al-Shabaab.

Wararka laga helayo goobaha dagaalka ayaa sheegaya in ciidamada dowladda ay weerar iyo iska-caabin xooggan kula jiraan kooxda, isla markaana dagaalka ay ka qayb-qaadanayaan duqeymo cirka ah.

Duqeymaha ayaa la sheegay in khasaare lagu gaarsiiyay dagaalyahannada Al-Shabaab, inkastoo faahfaahinta khasaaraha iyo xaaladda goobta ay weli soo baxayaan.

Teedaan iyo deegaannada ku dhow waxay muhiim u yihiin isku socodka ciidamada, dadka iyo dhaq-dhaqaaqa kooxda Al-Shabaab ee gobolka Hiiraan.

Cidda gacanta ku dhigta deegaannadan waxay heli kartaa awood ay ku maamusho waddooyinka iyo isku xirka degmooyinka muhiimka ah.

Gobolka Hiiraan wuxuu sannadihii la soo dhaafay noqday mid ka mid ah goobaha ugu waaweyn ee dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.

Dadka deegaanka, ciidamada dowladda iyo xoogagga deegaanka ayaa marar badan qaaday howlgallo lagu doonayo in kooxda looga saaro tuulooyinka iyo waddooyinka ay ku leedahay saldhigyada.

Laakiin Al-Shabaab waxay marar badan dib ugu soo laabatay deegaanno laga saaray, taasoo muujinaysa in dagaalku uusan ku dhammaan karin oo keliya in ciidan meel qabsado.

Waxaa loo baahan yahay in goobaha la xoreeyo la geeyo maamul, ciidan joogto ah, adeegyo bulsho iyo taageero ay dadka deegaanku ku dareemaan in dowladdu joogto.

Haddii ciidamadu guul ka gaaraan Teedaan balse aysan sugin deegaannada ku hareeraysan, kooxda waxay fursad u heli kartaa inay dib isu abaabusho.

Haddii se howlgalka milatari lagu xiro qorshe maamul iyo sugidda waddooyinka, dagaalkani wuxuu noqon karaa mid beddela xaaladda amni ee qaybo ka mid ah Hiiraan.

Marka la isku geeyo afartan arrimood, waxaa muuqata sawir weyn oo Soomaaliya maanta horyaalla.

Villa Soomaaliya waxay doonaysaa inay dhaqan-geliso qorshe siyaasadeed oo adag.

Ra’iisul Wasaaruhu wuxuu Laas Caanood ka dirayaa fariin taageero oo ku wajahan maamulka Waqooyi Bari.

Galmudug waxaa ka soo kacaya muran doorasho oo isu rogi kara bannaanbaxyo.

Hiiraanna waxaa ka socda dagaal toos ah oo lagu doonayo in lagu jebiyo Al-Shabaab.

Dowladda federaalka waxaa isku mar saaran culays siyaasadeed, mid doorasho, mid maamul iyo mid amni.

Guusha ay ka gaarto hal dhinac waxaa wiiqi kara fashil ka yimaada dhinac kale.

Haddii dowladda ay mucaaradka kula heshiin weydo hannaanka doorashada, waxaa adkaan karta in dalka loo dhaqaajiyo doorasho qof iyo cod ah.

Haddii xiriirka maamulka Waqooyi Bari aan loo beddelin qorshe sharci iyo mid maamul, safarka Laas Caanood wuxuu ku ekaan karaa sawir siyaasadeed.

Haddii cabashada Galmudug aan si daahfuran loo xallin, waxay dhalin kartaa xiisad cusub.

Haddii ciidamada Hiiraan aysan helin taageero joogto ah, guulaha goobta dagaalka waxay noqon karaan kuwo aan sii waarin.

Hadda waxaa la sugayaa go’aanka xiga ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, tallaabooyinka ka dambeeya safarka Ra’iisul Wasaare Xamza, jawaabta maamulka Galmudug ee eedeymaha Sheekh Shaakir iyo natiijada dagaalka Teedaan.

Soomaaliya waxay maraysaa marxalad aysan dhacdooyinkani ahayn warar kala go’an.

Waa silsilad isku xiran oo go’aamin karta jihada siyaasadda, doorashooyinka iyo amniga dalka.

Adigu sidee u aragtaa?

Madaxweyne Xasan Sheekh ma ku saxan yahay inuu sii wado qorshaha doorashada qof iyo cod, mise waa inuu heshiis cusub la galaa mucaaradka?

Safarka Xamza Cabdi Barre ee Laas Caanood ma yahay taageero dhab ah oo loo muujinayo maamulka Waqooyi Bari, mise waa farriin siyaasadeed oo kooban?

Sheekh Shaakir ma hayaa cabasho u baahan baaritaan, mise khilaafku waa tartan siyaasadeed?

Dagaalka Teedaan ma noqon doonaa bilowga howlgal cusub oo Al-Shabaab looga saarayo Hiiraan?

Aragtidaada qaybta faallooyinka noogu reeb.

Waxaad daawanaysaa SIRTA MEEDIA, halka aad ka hesho wararka qarsoon, falanqaynta siyaasadda iyo dhacdooyinka ugu xasaasisan Soomaaliya.